Czym jest flora bakteryjna jelit? Dlaczego jelita są takie ważne?

„Flora jelitowa” to szereg różnorodnych mikroorganizmów zasiedlających nasz przewód pokarmowy. Najczęściej mówi się o „florze bakteryjnej jelit”, ponieważ to właśnie bakterie stanowią aż 99,6% jej składu. Naturalnie w ludzkim przewodzie pokarmowym bytują również w niewielkich ilościach grzyby m.in. z gatunku Candida, Saccharomyces czy Cladosporium, jak również nieliczne wirusy. Stąd określenia: „mikrobiota jelitowa” lub „mikroflora jelitowa”, które w pełni oddają różnorodność gatunkową naszych lokatorów.

W artykule na temat flory bakteryjnej jelit znajdziesz informacje o:

• Co wpływa na florę bakteryjną jelit w przewodzie pokarmowym

• Jakie są funkcje prawidłowej flory bakteryjnej jelit

• Zaburzona flora bakteryjna jelit - objawy i rozpoznanie

• Okryta złą sławą Clostridium difficile

Jeśli chcą Państwo umówić wizytę w Centrum Medycznym Melita Medical lub potrzebują Państwo jakiejkolwiek innej informacji np. na temat wyników badań laboratoryjnych, sposobu przygotowania do zaplanowanych zabiegów lub badań diagnostycznych, zachęcamy do kontaktu telefonicznego:

660 551 155   71 707 21 11   recepcja@melitamedical.pl

W przewodzie pokarmowym człowieka znajduje się około biliard (milion miliardów!) mikroorganizmów, co oznacza, że przekraczają liczbę komórek całego organizmu! Biorąc pod uwagę fakt, że w skład flory jelitowej może wchodzić ponad tysiąc różnych gatunków, występujących w mniejszych lub większych ilościach, można powiedzieć, że flora jelitowa każdego człowieka jest niemal tak samo unikalna jak odcisk palca.

Flora bakteryjna jelit, przez lata niedoceniana, nareszcie jest ważnym tematem dla specjalistów różnych dziedzin świata nauki i medycyny. Wpływa nie tylko na funkcjonowanie przewodu pokarmowego, ale też na wiele innych obszarów organizmu. Nie każdy zdaje sobie sprawę, że istnieją powiązania między zdrowiem mikroflory jelitowej, a alergiami czy chorobami psychicznymi! Więcej i bardziej szczegółowo na temat ról mikroflory jelitowej w kolejnych akapitach.

Co wpływa na florę bakteryjną jelit w przewodzie pokarmowym?

Mikrobiota jelitowa jest budowana i kształtowana od dnia naszych narodzin. Do trzeciego roku życia jest bardzo podatna na wpływ środowiska. Co ciekawsze, największe znaczenie dla jej składu ma sposób porodu - naturalny czy cesarskie cięcie oraz karmienie piersią. Nie bez znaczenia pozostaje też sposób żywienia po zaprzestaniu karmienia mlekiem matki lub preparatami mlekozastępczymi.

Powyżej trzeciego roku życia skład flory jelitowej zbliża się do mikroflory osób dorosłych. Nie oznacza to jednak, że pozostaje stały i niepodatny na czynniki zewnętrzne. Zachwiać stabilnością mikrobioty jelitowej mogą:

- zachodni model żywienia (dieta bogata w cukier, żywność wysokoprzetworzoną i oczyszczone produkty zbożowe, niewielka ilość warzyw i owoców)
- przyjmowanie antybiotyków (szczególnie o szerokim spektrum działania)
-stosowanie innych leków (inhibitorów pompy protonowej oraz nadużywanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, czyli popularnych środków przeciwbólowych)
- nadużywanie alkoholu
- stres i brak aktywności fizycznej

Odbudowa flory bakteryjnej jelit - na czym się skupić?

W trosce o prawidłowy skład flory jelitowej należy przede wszystkim zadbać o to, by dieta była możliwie różnorodna. To oznacza spożywanie niskoprzetworzonych produktów, pełnoziarnistych zbóż, warzyw i owoców. Co więcej, dbanie o zdrowe jelita to także regularna aktywność fizyczna i przyjmowanie leków dopiero w sytuacji, gdy jest to konieczne (także tych powszechnie dostępnych bez recepty!) i w ścisłym porozumieniu z lekarzem.

Jakie są funkcje prawidłowej flory bakteryjnej jelit?

Odpowiednio różnorodna i bogata mikroflora jelitowa jest dla nas prawdziwym wsparciem, zarówno w kontekście zdrowia przewodu pokarmowego, jak i całego ciała. Rozmaite „dobre” rodziny bakterii pełnią w jelicie funkcje metaboliczne (pomagają rozłożyć resztki pokarmowe), troficzne (stymulują komórki jelita) i immunologiczne (pobudzają i wspierają odporność).

Bakterie jelitowe szczególnie chętnie żywią się błonnikiem. Słynny wśród propagatorów zdrowej diety błonnik pokarmowy to różnego rodzaju substancje składające się z węglowodanów, które nie ulegają strawieniu. Występują w skórkach warzyw i owoców, otrębach i pełnoziarnistych zbożach, orzechach, pestkach i nasionach roślin strączkowych. Dodatkowo bakterie jelitowe rozkładają pozostałości tłuszczów, białka i złuszczone komórki nabłonka. Trawienie błonnika w jelitach możliwe jest dzięki fermentacji, podczas której powstają witaminy z grupy B oraz witamina K, a także krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe - tak zwane SCFA (ang. short chain fatty acids). Te ostatnie mają pewne szczególne właściwości – działają przeciwzapalnie i przeciwnowotworowo, odżywiają i regenerują kolonocyty (komórki budujące jelito grube). Dodatkowo zakwaszenie treści pokarmowej w procesie fermentacji poprawia zwiększa możliwość wchłonięcia pozostałości minerałów z treści pokarmowej. W ten sposób organizm może odzyskać niektóre pierwiastki takie jak sód, potas, magnez i wapń. W wyniku procesu fermentacji poprawia się również perystaltyka jelitowa. Co więcej, istnieją szczepy bakterii, które szczególnie upodobały sobie rozkładanie substancji dla nas niekorzystnych np. pozostałości leków, niektórych toksyn i substancji kancerogennych (sprzyjających powstawaniu nowotworów).

Obecność „dobrych” bakterii w jelicie ma niebagatelne znaczenie w kontekście ochrony przewodu pokarmowego przed infekcjami, przenikaniem toksyn do organizmu, stanami zapalnymi oraz zmianami w komórkach mogącymi prowadzić do nowotworów. Wspomniane wcześniej krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (powstające w procesie fermentacji) odżywiając komórki jelita grubego, wspierają równocześnie ich prawidłowy rozwój. Przekłada się to na lepszą szczelność połączeń między komórkami jelita (bariera jelitowa), lepszą „obronę” komórek przed wpływem szkodliwych substancji oraz mniejszą tendencję do ulegania zapaleniom. Korzystne szczepy bakterii zwiększają również produkcję mucyn (śluzu) przez komórki nabłonka jelit, co dodatkowo uszczelnia połączenia między komórkami, ochrania je przed toksynami, a także znacząco zmniejsza szansę na „przyklejenie” się patogenów do nabłonka i ich namnażanie się w jelicie. Należy również pamiętać, że bakterie produkują wiele własnych substancji podobnych do naszych hormonów czy neuroprzekaźników. Te, docierając do zakończeń nerwowych i receptorów w komórkach przewodu pokarmowego, odgrywają dużą rolę w funkcjonowaniu mózgu, a zatem i całego organizmu. Nie bez powodu jelita potocznie nazywa się drugim mózgiem!

Ekspozycja organizmu na różnorodne rodziny bakterii stymuluje układ odpornościowy – dzięki temu uczy się on sprawnie rozpoznawać „przyjaciół” (mikroorganizmy korzystne lub neutralne dla organizmu) i „wrogów” (bakterie, grzyby i wirusy, które powodują objawy chorobowe). Taki trening pozwala na odpowiednio szybką odpowiedź zarówno w wypadku infekcji jelitowych, jak i infekcji zlokalizowanych w innych częściach organizmu (np. gardle, płucach czy pęcherzu moczowym). Jeśli w przewodzie pokarmowym przebywa wiele różnych rodzin „dobrych” bakterii, to mikroorganizmy chorobotwórcze mają bardzo utrudnione warunki do życia. W dużym uproszczeniu wynika to z „niechęci” naszej fizjologicznej flory jelitowej do ustępowania miejsca patogenom. Sposobami na walkę z „obcymi” jest wytwarzanie własnej warstwy śluzu, utrudniającej patogenom przyczepienie się do komórek nabłonka, jak i konkurowanie o składniki odżywcze. Flora jelitowa produkuje również substancje przypominające antybiotyki działające wybiórczo, czyli tylko na niektóre szczepy bakterii. To tzw. bakteriocyny. Nie bez znaczenia jest również wpływ bakterii na produkcję czynników stanu zapalnego w komórkach jelit. Udowodniono, że obecność niektórych szczepów bakterii w jelitach wiąże się z mniejszą produkcją substancji prozapalnych, a większą przeciwzapalnych. To wpływa na wiele procesów zachodzących w całym organizmie!

Podsumowując flora bakteryjna jelit wpływa na:

- odporność (ogólną organizmu i przeciw zakażeniom pokarmowym)
- sprawność odpowiedzi układu odpornościowego (moduluje jego działanie na drodze wielu różnych mechanizmów)
- zmniejszenie ryzyka chorób ogólnoustrojowych wynikających z zaburzeń szczelności bariery jelitowej oraz przewlekłego stanu zapalnego (alergie, choroby metaboliczne, zaburzenia psychiczne)
- zmniejszenie ryzyka chorób przewodu pokarmowego (szczególnie o podłożu zapalnym i nowotworowym)
- poprawę odżywienia i funkcjonowania komórek jelita, utrzymanie prawidłowego rytmu wypróżnień
- zwiększenie odzyskiwania minerałów oraz produkcję witamin z resztek pokarmowych
- neutralizację części szkodliwych substancji znajdujących się w treści pokarmowej

Zaburzona flora bakteryjna jelit - objawy i rozpoznanie

Zmiany w składzie mikroflory jelitowej (tak zwana dysbioza jelitowa) mają olbrzymi wpływ na zdrowie. Pierwsze, odczuwalne objawy dotyczą z reguły układu pokarmowego. Może pojawić się biegunka, zaparcia lub zmienny rytm wypróżnień, wzdęcia i gazy, ból brzucha, dyskomfort trawienny, przelewanie w brzuchu, zgaga czy uczucie pełności po posiłkach.

Tak jak las składający się z jednego tylko gatunku drzew, jest bardziej podatny na niszczycielski wpływ szkodników, tak zubożona mikrobiota jelitowa ułatwia znacząco rozwój szkodliwych gatunków bakterii, grzybów i wirusów. Przestaje być wsparciem dla przewodu pokarmowego i układu odpornościowego, a wręcz przeciwnie – naraża organizm na różne choroby.

Badanie flory bakteryjnej jelit - co obejmuje?

W praktyce klinicznej, by sprawdzić skład flory bakteryjnej jelit wykonuje się zwykle posiew kału. Ponieważ mikrobiota jelitowa to bardzo zróżnicowana grupa organizmów, mogąca obejmować ponad tysiąc różnych bakterii, badanie to jest zwykle ukierunkowane na jeden gatunek lub rodzinę. Ma to zastosowanie szczególnie w sytuacji, gdy podejrzewa się infekcję pokarmową o podłożu bakteryjnym. Często wykonuje się również oznaczenia różnych substancji wydzielanych przez konkretne gatunki mikrobów (np. toksyn), obecności ich antygenów lub materiału genetycznego w próbce kału (np. badanie PCR w kierunku Clostridium difficile).

W sytuacji, gdy podejrzewa się tzw. przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego można również wykonać testy oddechowe, które pośrednio będą w stanie wskazać czy mamy do czynienia z nadmiernym rozwojem mikrobioty w jelicie cienkim i jakie metabolity są przez nią produkowane w większej ilości.

Oznaczenie całego wachlarza gatunków bakterii bytujących w jelicie wykonuje się bardzo rzadko i najczęściej ma ono zastosowanie w badaniach naukowych lub wykonywane jest w sytuacjach, gdy niezbędna jest bardzo staranna ocena mikrobioty jelitowej. Niestety przy obecnym stanie wiedzy wyniki takiego badania nie mogą zostać przełożone bezpośrednio na zalecenia dla pacjenta i nie mają praktycznego zastosowania.

Okryta złą sławą Clostridium difficile

Do patogenów, których obecność i namnażanie się w przewodzie pokarmowym może mieć dla nas najbardziej dotkliwe skutki należy Clostridium difficile. Jest to bakteria, która szczególnie chętnie atakuje osoby starsze (ze względu na naturalnie uboższą florę jelitową), po długotrwałej antybiotykoterapii oraz cierpiące na choroby zapalne jelit. Jej obecność objawia się trudną do opanowania biegunką, a w skrajnych przypadkach nawet toksycznym rozdęciem okrężnicy. Niestety w przeciwieństwie do większości infekcji jelitowych, nie ulega samoczynnemu wygaszeniu. W leczeniu infekcji Clostridium difficile skuteczne są jedynie takie antybiotyki jak metronidazol i wankomycyna. Niestety nie u wszystkich pacjentów terapia tymi dwoma lekami pozwala na całkowite pozbycie się bakterii. Ratunkiem w takim przypadku jest przeszczep flory bakteryjnej jelit.

Mikroflora jelitowa to fascynujący i wciąż nieodkryty do końca temat, zwłaszcza ten obejmujący zaburzenia flory bakteryjnej jelit. Więcej o chorobach przewlekłych jelit tu, a o tym jak wspomóc się dietetycznie tutaj.

Jeśli chcą Państwo umówić wizytę w Centrum Medycznym Melita Medical lub potrzebują Państwo jakiejkolwiek innej informacji np. na temat wyników badań laboratoryjnych, sposobu przygotowania do zaplanowanych zabiegów lub badań diagnostycznych, zachęcamy do kontaktu telefonicznego:

660 551 155   71 707 21 11   recepcja@melitamedical.pl

Piśmiennictwo:

1. Benech N, Benech N, Benech N, Sokol H, Sokol H, Sokol H, et al. Fecal microbiota transplantation in gastrointestinal disorders: time for precision medicine. Genome Med. 2020;12. doi:10.1186/S13073-020-00757-Y.
2. Gałęcka M, Basińska AM, Bartnicka A. Znaczenie mikrobioty jelitowej w kształtowaniu zdrowia człowieka — implikacje w praktyce lekarza rodzinnego. Forum Med Rodz. 2018;12:50–9.
3. Leszczyszyn JJ, Radomski M, Leszczyszyn AM. Intestinal microbiota transplant - Current state of knowledge. Reumatologia. 2016;54:24–8.
4. Palmer C, Bik EM, DiGiulio DB, Relman DA, Brown PO. Development of the human infant intestinal microbiota. PLoS Biol. 2007;5:1556–73.
5. Węgielska I, Suliburska J. Wpływ leków na mikroflorę jelitową. Forum Zaburzeń Metab. 2016;7:1–7. https://journals.viamedica.pl/forum_zaburzen_metabolicznych/article/view/46998/35692. Accessed 7 Jan 2022.